Digitale kweek

Blog 26,  Digitale kweek

De Tweede Fase heeft het onderwijs op de middelbare school in alle lagen aangetast. Deze onderwijsvernieuwing was gebaseerd op twee uitgangspunten. Een nieuwe indeling van de vakken in 4 profielen en de zelfstandig lerende leerling. Het doel was de leerling "eigenaar van zijn leerproces" te maken met als gevolg een in alle opzichten meer gemotiveerde leerling.

Het resultaat was een keuzevrijheid bij de samenstelling van de vakken die het rooster verwoestte,  waardoor leerlingen lange dagen met veel tussenuren op school zaten en een calculerende leerling, die aan de hand van eindeloos gedetailleerde vakwerkplannen en PTA's (Programma's van Toetsing en Afsluiting), leefde van toetsweek naar toetsweek. Het kroonjuweel van de Tweede Fase, het profielwerkstuk, leverde soms zeer goed werk op, maar in de meeste gevallen nam de firma list en bedrog het over en leerden de leerlingen heel veel over het verbergen van plagiaat.

De docenten kregen de rol van procesbegeleider, in plaats van ellenlange verhalen en uitleg, een korte instructie, gevolgd door individuele begeleiding in een klas van tussen de 25 en 30 leerlingen (!). Het liefst geen tussentijdse toetsen anders dan Diagnostische Toetsen, waar de enorme hoeveelheid werk (samenstelling toets, correctie en advies aan de leerling) tegengesteld was aan de energie die de meeste calculerende leerlingen besteedden aan de voorbereiding. En vooral doordenderen in een programma dat rigide bepaald werd door de PTA's. Tijd voor een goed verhaal, een mooie doceerles of gewoon een beetje ouwehoeren met de klas, was schaars.

Was er dan niets goed? O jawel. Bij de voorbereiding van de Tweede Fase spraken de docenten (eindelijk) over het onderwijs en de samenwerking binnen de sectie en over de grenzen van de vakgroepen heen. Gek genoeg, gebeurde dat daarvoor niet vaak, in tegenstelling tot zaken als leerlingenbegeleiding, identiteit van de school en buitenschoolse activiteiten. Daarnaast werd er veel meer nagedacht over digitaal onderwijs, het smartbord deed zijn intrede en daarmee nam de variatie in werkvormen behoorlijk toe. Maar daarvoor had het complete onderwijssysteem niet overhoop gehaald te worden.

Twee markante voorbeelden uit deze violente tijd:

• Een lerares natuurkunde maakte thuis filmpjes over onderwerpen die ze in de les ging behandelen. Het voordeel was tweeledig: bij het afdraaien van het filmpje op het smartbord waren de leerlingen stil en geconcentreerd, terwijl in klassen waar ze hetzelfde onderwerp gewoon ouderwets uitlegde het rumoeriger was met meer interventies op het gedrag van leerlingen. Daarnaast kon een afwezige leerling het filmpje downloaden en op die manier de gemiste stof inhalen.
  De lerares presenteerde tijdens een studiedag voor docenten deze methode op dezelfde manier. Eerst een video over deze manier van lesgeven, gevolgd door een mondelinge toelichting. Tijdens de video keken de docenten stil en geconcentreerd, maar het kostte de lerares heel wat moeite om te starten met de mondelinge toelichting die ze bovendien vaak moest onderbreken om het docentenvolkje tot de orde te roepen.
• Ik maakte een website "vraagbaak scheikunde" (zie de poster aan het begin van deze blog). Ik had al veel materiaal klaarliggen voor de content, was geobsedeerd door alle mogelijkheden (mooie menuutjes, linkjes, plaatjes) die je kon inbouwen en leerde heel veel over de wijze waarop je een website in de zoekresultaten van Google omhoog kunt krijgen. Ik had mijn scheikunde-email-adres opgenomen als link en daar konden leerlingen onder strikte  voorwaarden hun vraag stellen. De voorwaarden waren: Geen "ik snap het niet, kunt u het uitleggen", "die som lukt me niet, help", "Geef me het webadres waar ik iets kan vinden over ...". En bij de vragen moest uitvoerig beschreven worden wat de leerling al geprobeerd had, waar het precies stokte en in welk lesboek en op welke bladzijde hij was vastgelopen: kortom "beschrijf zo precies mogelijk wat je niet begrijpt".
  De vraagbaak was een enorm succes, niet alleen omdat ik veel vragen kreeg, maar ook omdat ik van leerlingen hoorde dat ze opeens, als ze probeerden precies te beschrijven wat hun probleem was, de oplossing zagen. Toen ik dat voor het eerst hoorde, gloeide ik van trots, zo moet het gaan!
  Maar de website is aan succes ten onder gegaan. Ook leerlingen van andere scholen wisten hem te vinden. Ik was in het begin zo enthousiast geweest dat ik per ommegaande antwoord gaf, zelfs in de (te) late uurtjes. Toen dat niet meer lukte, kreeg ik teleurgestelde leerlingen aan mijn bureau die nog geen antwoord hadden gekregen op een vraag die ze de avond daarvoor om 23.00 uur hadden gesteld en nu was het te laat, want de toets was al geweest. Het was helaas niet vol te houden.

De twee voorbeelden illustreren voor mij dat docenten bij hun eigen leerproces niet veel verschillen van leerlingen. Ik zou daar nog vele voorbeelden van kunnen geven, waaruit blijkt dat ook docenten niet erg geschikt zijn voor de Tweede Fase. En dat het maken van een goede digitale omgeving met eigen leermiddelen bijzonder arbeidsintensief is, dat veel leerlingen wachten tot het laatste moment, met andere woorden uitstelgedrag vertonen, waarbij planningswijzers van hulpmiddel veranderen in een kruis dat je moet dragen.

Als de meeste docenten en de meeste leerlingen niets zien in een systeem van zelfstandig werken vraag ik me af hoe we dit ooit hebben kunnen invoeren. Voor mij staat buiten kijf dat het onderwijs anders moet, maar betrek docenten en leerlingen zelf bij maken van de plannen, of nog liever laat dat aan hen over.