De Gaper

Blog 15, de gaper

De gaper was in vroeger tijden in Nederland en België het herkenningsteken, het uithangbord van de apotheek. Op de luifel of aan de gevel met wijd open mond en een vertrokken gezicht. De mond staat open om aan te geven dat je hier medicijnen kunt kopen. De grimas is volgens sommigen omdat de smaak van medicijnen vaak vies is, volgens anderen om verbazing uit te drukken (zich vergapen) over de bijzondere producten die in de apotheek te krijgen zijn.

Een gaper in Haarlem

Ook bij de Salamander, een van de oudste winkels in Delft, hangt een gaper. Mijn leerlingen vertelden mij dat ze bij de Salamander hun spullen kochten om thuis chemische experimenten uit te voeren. Je kon er bijna alles krijgen. Dat dat klopte, bleek nadat ik in de les een experiment had gedemonstreerd met kaliumpermanganaat. Ik had laten zien dat een heel klein korreltje van deze stof in 100 milliliter water een intens paarse oplossing opleverde. De dag erna werd ik opgebeld door het nabijgelegen zwembad, die vertelden dat "een paar jongens" iets in het badwater hadden gegooid, waardoor het water nu paars gekleurd was. Of dat kwaad kon?

Maar dit terzijde, nu over de gapers.

In de tijd van de rondtrekkende marskramers waren deze lieden degenen die mensen van medicijnen voorzagen. Het vertrouwen in marskramers was niet bijzonder groot. Hoe kon je als koper weten of de gekochte waar niet dodelijk vergiftig was? Daar gebruikte de marskramer zijn knechtje voor die moest voorproeven. Met de mond wijd open, de tong ver uitgestoken toonde het knechtje aan dat het veilig was om het medicijn in te nemen. Daarmee was de gaper een feit.

De gapers die wij nu nog aan de gevels zien hangen, hebben het uiterlijk van een muzelman, met hun tulband, ringbaard en/of snor en hun getinte huid. Muzelman is een oude benaming voor een moslim. Het uiterlijk van de gaper had te maken met de herkomst van de medicijnen, die uit het exotische Azië of Afrika kwamen. Veel producten, zoals ook specerijen, kwamen hier vandaan en werden door de apothekers verkocht. Vanaf de 19e eeuw bevatten veel van de medicijnen opium, die vooral uit Turkije werd geïmporteerd, hetgeen aanzienlijk bijdroeg aan het uiterlijk van de gaper.

De gapers zijn mooie voorbeelden van volkskunst, die je in de oude centra van steden en dorpen kunt aantreffen. Binnen de diversiteit van de gapers bevinden zich exemplaren die in het huidige tijdsgewricht veel protesten oproepen. Dat zit hem in de karikaturale voorstelling van de muzelman en nog meer in de "zwarte gapers". Zo heeft een apotheker in Amsterdam zijn zwarte gaper verwijderd omdat die tot veel discussie met en afkeuring door voorbijgangers leidde. In een ironisch artikel over deze gaper met dikke rode lippen en gouden oorringen werd verbazing uitgesproken over het feit dat hij er nog steeds hing. Daar werd door de Black Lifes Matter beweging direct op ingespeeld zodat het de eigenaar van de winkel verstandig leek om de gaper van zijn gevel te halen. Geveld door een grap.
Het bijzondere is dat deze gaper opgehangen is in de vorige eeuw nadat de eerdere gaper was gestolen. Sowieso zijn veel gapers in de loop der tijden doordat wind en regen ze verbleekte overgeschilderd. Maar het zwart verven van gapers stamt vooral uit de 20e eeuw.

Die mogen, wat mij betreft wel van de gevel af, maar laten we dat vooral niet doen met de schaarse gapers uit de 17e en 18e eeuw. Laat die hangen en restaureer de zwarte gapers naar hun oorspronkelijke staat. Dit cultureel erfgoed moeten we behouden.