De taal van betonblokken

Blog 08, de taal van betonblokken

In de 5 mei toespraak van Angela Merkel zei zij onder andere dat "de belangrijkste verantwoordelijkheid van Duisland is het levend houden van de herinnering aan de verschrikkingen van de Holocaust" en "niets kan de leegte vullen die de dood heeft achtergelaten".

Ik houd van de muziek van Philip Glass. De muziek die hij componeert wordt "minimal music" genoemd. In bijvoorbeeld het stuk "Einstein on the Beach" hoor je een haast hypnotiserende herhaling van de melodielijn. Ten minste zo lijkt het, maar als je het begin en het eind vergelijkt, hoor je grote verschillen. Heel langzaam verschuift het patroon, voor mijn gevoel door het weglaten van nootjes. Ik heb wel eens gedacht dat die weggelaten nootjes op zich ook een melodie vormen, als een niet hoorbare ziel van het werk. De muziek van Philip Glass kwam bij me op toen ik over de toespraak van Angela Merkel hoorde.

Een aantal jaren geleden bezocht ik in Berlijn het Holocaust monument, "Denkmal für die ermordeten Juden Europas". Dit monument is ontworpen door de Amerikaanse architect Peter Eisenman. Op een oppervlakte van ruim drie voetbalvelden heeft hij zo'n 2700 betonblokken geplaatst, die door de verschillende hoogten, variërend van 20 centimeter tot 4,7 meter, een golvend patroon vormen. Tussen de blokken is de ruimte 95 centimeter, waardoor een doolhof van looppaden ontstaat. Het motto van het monument is van Primo Levi en luidt: "Het is gebeurd en daarom kan het weer gebeuren. Dat is de kern van wat we te zeggen hebben".

Ik was enorm onder de indruk van dit monument. Ik stoorde me geen moment aan de rennende en spelende kinderen of aan de mensen die op de blokken gingen zitten en daar een broodje aten. De tegenstelling tussen het onbeschrijflijke waar dit monument voor staat en het leven dat gewoon doorgaat, vond ik heel mooi. Het monument biedt ruimte aan veel interpretaties. De architect zelf zegt er zelf over "het veld met de golvende blokken roept een gevoel van desoriëntatie en isolement op en is symbolisch voor de ervaringen van de Joodse bevolking tijdens het nazibewind". De initiatiefneemster, Lea Rosh, een Duitse journaliste, zegt "de hele wereld wist er destijds van, dat de joden werden vermoord. De paus was op de hoogte, de Amerikanen wisten ervan, en ook de Britten en de Fransen wisten wat in Auschwitz gebeurde. Maar niemand greep in. Dat gevoel, in de steek gelaten te worden, probeer ik me voor te stellen als ik tussen de blokken loop."

Ik heb tussen de betonblokken gelopen en op een gegeven moment ben ik aan de rand van het monument gaan staan om even alles op me te laten inwerken. Ik keek uit op één van de gangen tussen de blokken en zag bij heel wat kruisingen met dit pad mensen oversteken. Met een schok kwam de betekenis van het monument bij me binnen. De mensen die ik zag oversteken waren maar heel kort te zien, zo kort dat het wel geesten leken die opdoken en weer verdwenen. Zij vulden als het ware de leegte die de dood heeft achtergelaten. 

Dat was voor mij de ziel van het monument, de taal van de betonblokken.